W przypadku rozwiązywania konfliktów rodzinnych, w które zaangażowane są dzieci, dorośli zazwyczaj dominują w rozmowie, zapominając, że dzieci nie są jedynie biernymi obserwatorami. W rzeczywistości często znajdują się one w samym środku konfliktu i mocno odczuwają emocjonalne napięcia, jakie on wywołuje.
Mając to na uwadze, ważne jest uznanie prawa dzieci do bycia wysłuchanymi i aktywnego udziału w sprawach, które ich dotyczą. To nie tylko kwestia moralna, ale również prawny obowiązek wynikający z artykułu 12 Konwencji o prawach dziecka, który gwarantuje każdemu dziecku prawo do swobodnego wyrażania opinii w sprawach, które go dotyczą, z uwzględnieniem jego wieku i dojrzałości.
Aby to prawo miało realne przełożenie na sytuację dzieci, muszą one otrzymywać informacje dostosowane do ich wieku, łatwe do zrozumienia oraz uwzględniające wrażliwość na płeć i kontekst kulturowy. W mediacjach rodzinnych mediatorzy powinni zatem stosować podejście skoncentrowane na dziecku – używać prostego, zrozumiałego języka i korzystać z materiałów przyjaznych dzieciom. Dzięki temu tworzy się wspierające środowisko, w którym dzieci czują się naprawdę szanowane, wysłuchane i zauważone. Co najważniejsze, daje im to możliwość realnego udziału w podejmowaniu decyzji, co prowadzi do rozwiązań najlepiej odpowiadających ich dobru.
Droga do zrozumienia wiedzie przez język
Zanim dzieci będą mogły w pełni uczestniczyć w mediacji, muszą najpierw zrozumieć, co się dzieje i dlaczego. Dla wielu z nich udział w spotkaniu mediacyjnym może być dezorientujący, a nawet budzić lęk. Dzieci widzą, że w rodzinie jest coś do rozwiązania, ale często czują się niepewnie, są zaniepokojone i nie wiedzą, co je czeka w nowej sytuacji. Dlatego tak ważne jest, by mediatorzy używali języka jasnego, dostosowanego do wieku i wolnego od prawniczego żargonu – słów, które dziecko naprawdę może zrozumieć i się z nimi utożsamić.
Taki język powinien być prosty, konkretny i dopasowany do wieku dziecka, jego dojrzałości emocjonalnej i rozwoju poznawczego. Młodszym dzieciom trudniejsze pojęcia można wyjaśniać w przystępny sposób, np. przez metafory czy opowiadania. Starsze dzieci i nastolatki lepiej reagują na język, który zachęca do głębszej refleksji i wyrażania własnych myśli. Zarówno dla starszych, jak i dla młodszych, ważny jest ton wypowiedzi – cierpliwy i uspokajający, dający dziecku poczucie, że jego uczucia są ważne i że jest akceptowane.
Ponadto, ważne jest używanie języka uwzględniającego różnice płci i kultury, aby każde dziecko czuło się szanowane. Mediatorzy powinni unikać założeń czy stereotypów, które mogą być niestosowne lub krzywdzące wobec dzieci z różnych środowisk. Podobnie język uwzględniający różnice płci sprawia, że dzieci o różnej tożsamości płciowej czują się dostrzeżone i szanowane – należy stosować określenia neutralne tam, gdzie to potrzebne, i unikać zwrotów wzmacniających tradycyjne role płciowe.
Nawet jeśli używa się właściwego języka, budowanie zaufania wymaga czasu. Mediator powinien zacząć od bliższego poznania dziecka, a dopiero potem przechodzić do trudniejszych tematów. Rozmowa o codziennych sprawach – szkole, zainteresowaniach czy ulubionych zabawach – pomaga dziecku poczuć się swobodnie. Pytania otwarte, takie jak „Jak się dziś czujesz?” albo „Czy jest coś, czego teraz potrzebujesz?” pokazują empatię i dają dziecku pewność, że mediator naprawdę troszczy się o jego dobro.
Przez cały proces mediator powinien traktować dziecko z życzliwością i szacunkiem. Zanim zacznie pytać o sam konflikt, musi dokładnie wyjaśnić, dlaczego odbywa się mediacja i jak będzie przebiegać. Zgodnie z prawem krajowym konieczne jest także uzyskanie świadomej zgody zarówno od rodziców, jak i od samego dziecka.
Ostatecznie język przyjazny dziecku to nie tylko uproszczenie słownictwa. To sposób przekazywania informacji z poszanowaniem wieku dziecka, jego stanu emocjonalnego i zdolności do rozumienia. Stosowanie takiego języka to pierwszy krok do tego, by dziecko czuło się bezpieczne, zaangażowane i gotowe do szczerego dzielenia się swoimi myślami i uczuciami.
Jak napisać dokument przyjazny dziecku?
Jak już wspomniano, mediatorzy powinni włączać do swojej praktyki specjalnie przygotowane materiały przyjazne dzieciom, aby zapewnić im większy komfort i ułatwić zrozumienie złożonych kwestii. Materiały te mogą przybierać różne formy, takie jak broszury, filmy czy zasoby drukowane i cyfrowe. Służą one dzieciom jako punkt odniesienia – mogą do nich wracać, przypominać sobie informacje przekazane przez rodzica lub mediatora oraz formułować pytania czy wątpliwości do dalszej rozmowy.
Jak takie materiały wyglądają w praktyce? Organizacje takie jak Child Rights International Network, Save the Children oraz Queen’s University Belfast opracowały przewodnik zawierający jasne wskazówki dotyczące tworzenia dokumentów przyjaznych dziecku. Kluczowe cechy takich dokumentów to m.in.:
- czcionka co najmniej 12 pkt,
- prosty i zrozumiały język,
- krótkie zdania,
- wyjaśnienia trudniejszych słów,
- odpowiednie, kolorowe ilustracje.
Dzięki tym elementom dzieci mogą przyswajać informacje we własnym tempie, a jednocześnie zyskują poczucie bezpieczeństwa i oswojenia w nowej, nieznanej sytuacji. Warto jednak podkreślić, że dokumenty przyjazne dziecku to coś więcej niż tylko materiały wizualne – stanowią one fundament prawdziwego zaangażowania, tworząc przestrzeń, w której dziecko czuje się poinformowane, szanowane i gotowe do udziału w procesie.
Jak materiały przyjazne dziecku pomagają dzieciom zabierać głos
Istnieje wiele przykładów na to, jak materiały przyjazne dziecku są skutecznie włączane w praktyki mediacyjne w całej Europie i poza nią. Na przykład w Australii organizacja Bayside Mediation udostępnia szeroką gamę przystępnych książek i broszur przyjaznych dzieciom, które rodzice mogą pobrać, aby zapoznać swoje dzieci z procesem mediacji. Podobnie Bendigo Mediation, również działająca w Australii, w ramach modelu mediacji z udziałem dziecka oferuje materiały dostosowane do wieku i zrozumiałe dla najmłodszych. Podczas takich sesji specjalnie przeszkolony konsultant ds. dzieci pracuje z dziećmi, używając kreatywnych narzędzi i prostych wyjaśnień, aby pomóc im w jak najlepszym wyrażeniu siebie. Następnie spostrzeżenia dzieci przekazywane są rodzicom wraz z opinią i zaleceniami eksperta, tak aby jak najlepiej zadbać o dobro dziecka.
Na poziomie europejskim kluczową rolę w promowaniu wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku odgrywa Rada Europy. Zachęca ona państwa członkowskie do przeglądu krajowych regulacji i włączania informacji przyjaznych dziecku na każdym etapie procedur prawnych i mediacyjnych. Również UNHCR, choć nie wprost w odniesieniu do mediacji, opublikował obszerny przewodnik dotyczący procedur przyjaznych dziecku. Dokument ten zawiera praktyczne wskazówki, jak wdrażać informacje, materiały i środki bezpieczeństwa dostosowane do dzieci, tak aby były zgodne z prawami dziecka i służyły jego dobru. Chociaż przewodnik koncentruje się głównie na dzieciach uchodźcach i ubiegających się o azyl, zawarte w nim idee można z powodzeniem zastosować również w mediacjach – zwłaszcza w zakresie ochrony praw dzieci i ich dobrostanu emocjonalnego.
Ale jak takie materiały wzmacniają głos dzieci? Materiały przyjazne dziecku mogą być potężnym narzędziem znacząco zwiększającym pozytywny wpływ mediacji na dzieci. Dzięki przedstawianiu informacji w prostych, jasnych słowach i atrakcyjnej wizualnie formie usuwają niejasności i pomagają dzieciom zrozumieć wagę konfliktu oraz rolę mediacji w jego rozwiązaniu. Dodatkowo, wykorzystanie kolorów i ilustracji w materiałach zmniejsza lęk i poczucie zagrożenia. W efekcie dzieci czują się bardziej swobodnie i pewnie, co zachęca je do otwartego wyrażania swoich uczuć i opinii.
Przede wszystkim jednak materiały przyjazne dziecku wzmacniają poczucie równości i szacunku. Dzieci stają się poinformowanymi uczestnikami procesu, ponieważ informacje przekazywane są im w sposób naprawdę zrozumiały. Zyskują też poczucie sprawczości – zaczynają wierzyć, że mogą mieć wpływ na decyzje dotyczące ich życia. Dlatego materiały przyjazne dziecku to nie tylko narzędzia edukacyjne, ale także środki wspierające włączanie dzieci do procesu i wzmacnianie ich godności.
Patrząc w przyszłość: jak naprawdę stawiać dziecko w centrum mediacji
Chociaż mediacja przyjazna dziecku zdobyła uznanie na całym świecie, nadal istnieje duże pole do rozwoju, aby zapewnić, że proces mediacji rzeczywiście uwzględnia prawa dziecka i jego dobro. Przyszłe działania powinny koncentrować się na ujednolicaniu używania materiałów dostosowanych do wieku we wszystkich usługach mediacyjnych w odniesieniu do krajowych zasad, standardów, norm tak aby każde dziecko, niezależnie od pochodzenia kulturowego, płci czy wyznania, miało dostęp do informacji zrozumiałych i angażujących.
Ponadto mediatorzy rodzinni powinni być zobowiązani do ukończenia specjalistycznego szkolenia, koncentrującego się na prawach dziecka, materiałach dostosowanych do wieku oraz wykorzystywaniu technik komunikacji przyjaznej dziecku. Oprócz udostępniania informacji, mediatorzy powinni także nauczyć się, jak tworzyć emocjonalnie bezpieczne środowisko, w którym dzieci czują się komfortowo, dzieląc się wszystkim, co je niepokoi.
Dodatkowo bardzo korzystne byłoby, gdyby dzieci były zaangażowane w zatwierdzanie materiałów przyjaznych dziecku, zanim zostaną one wykorzystane w mediacji – w końcu materiały te powinny służyć właśnie im. Taki proces dodatkowo wzmacnia prawo do udziału, zapisane w Konwencji o prawach dziecka.
Przyjęcie tych zmian pozwoli przesunąć mediację od samego włączania dzieci do prawdziwego stawiania ich w centrum procesu, co prowadzi do bardziej znaczących efektów, takich jak poprawa zdrowia psychicznego i odbudowa zdrowszych relacji rodzinnych.
iCare2 Consortium
Projekt iCare2 otrzymał dofinansowanie z Programu Sprawiedliwości Unii Europejskiej (2021-2027) na podstawie umowy o dotację nr 101192457